Balık ve Diğer Su Ürünlerinden Kaynaklanan Zehirlenmeler ve Hastalıklar

[Yakup ERDEM]

1- Tetrodotoksin

Genel özellikleri

Tetrodotoksin kirpi balığı tarafından üretilen zehirli bir bileşiktir. Tetraodontiformes takımına bağlı olan (Domuz, Çütre, Balon, Kirpi, Sandık Balıkları vs Takımı) balıkların tüketilmesinden doğan zehirlenmeler en şiddetli olan deniz mahsulü zehirlenmeleridir. Kirpi balığının karaciğerinde, bağırsaklarında ve derisinde ölüme neden olabilecek miktarda tetrodotoksin bulunmaktadır. Kirpi balıklarının bir çoğunun etli kısımları genellikle zehirleyici etkiye sahip değildir.

Tetrodotoksin farklı hayvan türlerinden izole edilebilmektedir. Bu hayvan türleri; Kaliforniya semenderi, papağan balığı, Atelopus cinsinden olan kurbağalar, ahtapot, denizyıldızı, maymunbalığı ve yengeçtir.

Tetrodotoksin'in asıl kaynağının ne olduğu şüphelidir. Su yosununun tetrodotoksin kaynağı olduğu belirtilmemiştir ve son zamanlara kadar tetrodotoksin'in su yosunu konuklarının metabolik ürünleri olduğu sanılmaktaydı. Bununla birlikte çeşitli bakterilerin tetrodotoksin üretimiyle ilgili son raporlar Vibrionaceae , Pseudomonas sp ., ve Photobacterium phosphoreum familyalarında yer alan türlerin tetrodotoksin ürettiğini ortaya koymuştur. Bu bakteriler yaygın olarak denizlerde yaşayan bakterilerdir ve genellikle deniz hayvanları ile ilişkilidirler.

http://www.food-info.net/images/tetrodotoxin.jpg

tetrodotoksinin yapısı

Hastalık Belirtileri

Bu tür zehirlenmelerin ilk semptomları dilde ve dudaklarda hafif uyuşmaların olmasıdır ve bu semptomlar zehirli kirpi balığının yenilmesinden sonra 20 dakika ile 3 saat içinde görülür. Devamındaki semptomlar yüzde, ellerde ve ayaklarda artan paraesthesiadır ve bu semptomlar halsizlik hissinin ortaya çıkması ile devam eder. Baş ağrısı, epigastric ağrı, bulantı, ishal ve kusma görülebilir. Ara sıra yürümede zorluk söz konusu olabilir. Zehirlenmenin ikinci aşaması ise felçlilik halindeki artıştır. Birçok hasta hareket edemezken oturmakta bile zorluk çekebilir. Solunum sisteminde sıkıntılara yol açabilir. Konuşmayı etkiler ve genellikle bu hastalığa yakalananlarda düşük tansiyon ve cyanosis görülür. Felçler artar kasılmalar, zihinsel bozukluklar ve kalpte bazı bozukluklar görülebilir. Bazı durumlarda hastalar tamamen felç olsalar dahi bilinci yerinde olabilir hatta bazı durumlarda ölümün hemen öncesine kadar tamamıyla anlaşılır olabilirler. Ölüm genellikle 4 ile 6 saat içerisinde gerçekleşir.

Teşhisi

Kirpi balığı zehirlenmeleri, semptomların gözlenmesi ve hastanın zehirlenmeden önceki aldığı gıdalar hakkında vereceği bilgilere dayanılarak bu hastalığın teşhisi yapılır.

İlişkili gıdalar

Tetrodotoksin'den doğan zehirlenmeler özellikle Hint-Pasifik okyanusu bölgesindeki sulardan çıkarılan kirpi balığının tüketilmesiyle ilgilidir. Ölümlere neden olduğu rapor edilen bazı zehirlenmeler Atlantik okyanusu, Meksika körfezi ve Kaliforniya körfezinden yakalanan kirpi balıklarının tüketilmesiyle gerçekleşmiştir.

Belirlenen yılda 200 kadar zehirlenme durumunun (özellikle Japonya'da) ölüm oranı % 50 olarak rapor edilmiştir. Hint-Pasifik okyanusu alanlarının dışında bu hastalığın ortaya çıkması oldukça nadirdir.

Önlenmesi

Bu tür zehirlenmeler kirpi balığının tüketiminden veya tetrodotoksin üreten diğer hayvan türlerinin tüketiminden uzak durmak suretiyle önlenir. Tetrodotoksin içerdiği bilinen diğer birçok hayvan türü çoğunlukla insanlar tarafından tüketilmemektedir.

Risk gurupları

Bütün insanlar tetrodotoksin zehirlenmeleri ile karşılaşabilirler. Tetrodotoksin'in neden olduğu zehirlenmeler özellikle Fugu' nun geleneksel lezzet olduğu Japonya'da halkı kaygılandıran bir sağlık sorunudur. Zehrin tehlikeli etkisinin azaltılması amacıyla Fugu'nun iç organları dikkatlice çıkarılır ve eğitimli, lisanslı kişilerin çalıştığı restoranlarda hazırlanır ve satılır. İstisna durumlar söz konusu olmasına rağmen Avrupa ülkeleri ve ABD' de kirpi balığı ithalatına izin verilmemektedir.

Kaynak: http://www.food-info.net/tr/tox/tetrodo.htm
Ana Kaynak: http://www.cfsan.fda.gov/~mow/intro.html

[NİHAT SUNAR]

Yakup hocam,1 diye başlık attığınıza göre devamı gelecektir.İlgi ile okudum.Teşekkür ederim.Bahsi geçen balıklar bizim sularımızda varmı.İsimler yabancı geldiğinden herhalde Akdeniz ve Ege de çıkabilen balıklar bunlar.Balon balığı bahsine çok rastladım ve balığıda tanıdım.Fakat bu balığı yiyenlerde var ve hangi cesaretle yiyorlar peki.Paylaşım için tekrar teşekkür ederim.

[Yakup ERDEM]

Nihat bey inşallah devam edeceğiz.
Balığın yenmesine gelince hemen etki etmdiği ve Türk usulü ana bir şey olmaz diye düşünüldüğü için böyle eyler oluyor maaesef.

Yakup hocam,1 diye başlık attığınıza göre devamı gelecektir.İlgi ile okudum.Teşekkür ederim.Bahsi geçen balıklar bizim sularımızda varmı.İsimler yabancı geldiğinden herhalde Akdeniz ve Ege de çıkabilen balıklar bunlar.Balon balığı bahsine çok rastladım ve balığıda tanıdım.Fakat bu balığı yiyenlerde var ve hangi cesaretle yiyorlar peki.Paylaşım için tekrar teşekkür ederim.

[Yakup ERDEM]

2- BALIKLARDAN İNSANLARA BULAŞAN ZOONOZ HASTALIKLAR

Balık ve Su Ürünleri Tatlı su ve deniz balıkları, içerdikleri aminoasitlerin kompozisyonu, doymamış yağ asitleri (omega 3, vs.), vitaminler, mineral ve iz elementler (K, Mg, P, Se, I, Fl) yönünden zengin olmaları nın yanı sıra, yüksek biyolojik değere de sahipler. Bağ doku içermemeleriyse kolay sindirilmelerini sağlar. Balıklar, bu özellikleriyle beslenme fizyolojisinde büyük önem taşır.

Su ürünlerinin mikroflorası, yakalandıkları veya yetiştirildikleri suyun kirlilik düzeyi ve sıcaklığına bağlı olarak büyük değişiklik gösterir. Buna bağlı olarak su ürünlerinde değişik grup bakteriler, virüsler ve parazitler bulunabilir. Normalde balık kası steril yapıdadır, ancak mikroorganizmalar solungaçlar ve bağırsaklarda yoğun olarak bulunur.

Balıklar, yakalandıklarında bulundukları ortamdan kaynaklanan ve insanlar için hastalığa neden olan Vibrio parahaemolyticus veya Clostridium botulinum tipi E sporları, ya da Anisakis sp. ve Diphylobothrium latum gibi parazitleri taşıyabiliyorlar.

Fakat sonuç olarak şunu belirtmekte yarar vardır.
Hayvanlardan insanlara bulaşan (zoonoz) hastalıklar konusunda en az riskli hayvan grubu balıklardır. Bir soğuk kanlı (kendi vücut ısısını üretmeyen) canlı (sürüngenler) ile insan gibi sıcak kanlı canlılar arasında zoonoz hastalık geçişi oldukça azdır (Fakat soğukkanlı olsalar da; Böceklerin taşıdığı riskleri göz ardı etmeyelim).

[Yakup ERDEM]

BALIK, BALIKÇILIK ÜRÜNLERİ VE İNSAN SAĞLIĞI

Necla TÜRK, Murat YABANLI

Bornova Veteriner Kontrol ve Araştırma Enstitüsü, Bornova, İzmir

Özet

Balık ve balıkçılık sektöründe entansif üretime bağlı biyotik ve abiyotik etkenlerin sucul ortamda giderek artması, ekosistemde oluşan kirlilik, yoğun nüfus artışı, iklimsel faktörler ve beslenme alışkanlıklarındaki değişimler başta olmak üzere bir dizi faktör su ürünlerini tüketen insanlar için risk oluşturabilmektedir. Bu makalede balık ve balıkçılık ürünlerini tüketen insanlarda risk oluşturabilecek biyolojik ve diğer faktörler irdelenmeye çalışılmıştır.

Giriş

İnsan nüfusuna paralel olarak artan gıda ihtiyacını karşılamak üzere gıda endüstrisindeki hızlı gelişmeler tüketiciye çeşitli olanaklar sunarken daha kaliteli, güvenli ve sağlıklı gıda üretiminin zorunluluğunu da beraberinde getirmektedir. Özellikle son yıllarda tüketicinin daha kaliteli et olması, kolay sindirilmesi, dietik özelliği olması açısından balık ve balıkçılık ürünlerine olan ilgisinin giderek artmasıyla birlikte sektörde çalışan ve bu ürünleri tüketen insanlarda zoonoz hastalıklar başta olmak üzere halk sağlığını tehdit eder boyutlarda ciddi sorunlar yaşanmaya başlanmıştır.

Üretimin giderek yoğunlaşması, yem üretiminde ve korunmasında kimyasal maddelerin kullanılması, ürünü artırmakta ve hastalıklara karşı korumak için antibiyotik, antiparaziter, hormon, enzim, boya ve kimyasalların kullanılması, evsel ve sanayi atık deşarjları gibi birçok nedenlere bağlı olarak sular kirlenmekte böylece sucul ekosistem ile insan sağlığı açısından tehlikeler ortaya çıkmaktadır.

Türkiye su ürünleri potansiyeli açısından zengin olup balıkçılık sektörü ülkenin sosyo-ekonomik yapısında önemli bir rol oynamaktadır. Bu sektöre amaçlanan halka sağlıklı ve kaliteli su ürünleri sunmak, iç tüketimi artırmak, bunun yanı sıra dünya ve Avrupa standartlarına uygun kaliteli güvenilir ve süreklilik taşıyan su ürünleri ihracatını gerçekleştirmektir. Bu amaçla özellikle 1988 yılından bu yana üretimin yapıldığı tesisler, avcılık tekneleri, balık halleri ile işleme ve paketleme tesislerinde AB’nin 91/492/EEC, 91/493/EEC, 804/2004/EEC, 90/675/EEC, 93/140/EEC, 93/393/EEC sayılı ilgili direktifleri baz alınarak denetim, kontrol ve analiz çalışmaları sürdürülmektedir.

Sularda üretilen / avlanan balık ve balıkçılık ürünleri;

1. Balıklar (çipura, levrek, salmon, alabalık, kalkan, orkinos vb.)
2. Kabuklular (karides, kerevit, yengeç, istakoz vb.)
3. Çift kabuklu yumuşakçalar (akivades, kara midye, istridye, kidonya, kum şırlanı vb.)
4. Kafadan bacaklılar (ahtopod, kalamar, sübye vb.)
5. Karından bacaklılar (salyangoz vb.)
6. Gömlekliler (tulumlular) (eklice, salpa vs.)
7. Derisi dikenliler (deniz yıldızı, deniz kestanesi, deniz hıyarı vb.) olarak gruplandırılmaktadır.

Sağlıklı koşullarda üretilip/avlanmayan ve gıda güvenliği açısından denetlenmeyen balık ve balıkçılık ürünlerinden, bu ürünleri tüketen insanlarda sağlık riski oluşturabilecek faktörleri;

1. Biyolojik etkenlerin neden olabileceği riskler
* Bakteriyel etkenler
* Paraziter etkenler
* Viral etkenler
2. Biyolojik toksinler
3. Ağır metaller
4. Antibiyotik ve antihelmentik kalıntılar
5. Genetik modifiye organizmalar, olarak özetlemek mümkündür (7).

1. Biyolojik Etkenlerin Neden Olabileceği Riskler

1.1. Bakteriyel Etkenler

İnsanlarda enfeksiyona neden olan bakteriler genellikle balıklarda enfeksiyona neden olmaz ama bu bakteriler balığın bulunduğu ortamda bulunabilir ve balık ve balıkçılık ürünleriyle taşınabilmektedirler. Bazı bakteriler ise hem insanda hem balıklarda enfeksiyona neden olabilirler (1, 4, 6, 8, 11, 15, 18).

C. botulinum: Botulismus: C. botulinum (type E) tarafından oluşturulan toksinlerle bulaşmış yeterince veya hiç sterilize edilmemiş hayvansal ve bitkisel gıdaların ağız yolu ile alınması sonucu sindirim sisteminden emilmesiyle insan ve hayvanlarda baş, boyun ve bacak kaslarından zafiyet ve motor sinirlerin felçleriyle seyreden çok öldürücü bir hastalıktır. Balık konserveleri veya kokuşmuş balık yenmesi suretiyle insanlarda botulismus meydana gelir.

C. perfiringens: C. perfiringens toprakta ve suların yüzeyinde bulunur. Balıklarda infeksiyonlara neden olabilirler.

Arizona ve Salmonella spp : Salmonella ve Arizona Enterobacteraceae familyasında olup gram negatif bakterilerdir. Bulaşma Salmonella ve Arizona ile kirlenmiş sularda yaşayan deniz ve tatlı su balıklarının veya sonradan kontamine olmuş balıkların çiğ veya az pişmiş yenmesiyle meydana gelir.

Balıklar Salmonella’ların transit taşıyıcılardır. Sularda bulunan Salmonella’lar genellikle konakçıya adapte olmayan Salmonella serotipleridir. İnsanlarda genel septisemik enfeksiyonlar, entero-kolit niteliğinde enfeksiyonlar ve lokal enfeksiyonlara neden olurlar.

Klebsiella spp : Klebsiella oxytoca, Klebsiella planticola ve K. terrigena klebsiella infeksiyonlarında rol alan etkenlerdir. Klebsiella’lar Enterobacteriaceae familyasında yer alırlar. Gram negatif olup, enterobakterilerin genel özelliklerini gösterirler. Doğada toprakta ve suda bol miktarda bulunur. K. oxtoca ve K. planticola insanlarda bacterimia ve cystitis’e neden olurlar.

Escherichia coli (Enterotoxigenic): Enteropathogenic E.coli balıklardan izole edilmiştir. E.coli insanlardan barsak ve çeşitli yara enfeksiyonlarına neden olur.

Shigella spp : Shigella’lar Enterobacteriaceae familyasında yer alırlar.Shigella’ların esas konakçısı insanlardır. İnsanlar kontamine balıkları yemekle enfeksiyona yakalanırlar. Shigella’lar insanlarda gastro intestinal enfeksiyonlara neden olurlar.

Proteus spp : Proteus morganii, P. inconstans, P. vulgaris ve P.mirabilis sulardan izole edilmiştir. Proteuslar Enterobacteriaceae familyasında yer alıp, gram negatif bakterilerdir. Proteuslar yara enfeksiyonlarına ve çocuklarda ishale neden olurlar.

Enterobacter spp : Enterobacter’ler Enterobacteriaceae familyasında yer alan gram negatif bakterilerdir. E.aerogenes, E.agglomerans ve E.cloacae sulardan izole edilmiştir. İnsanlarda yara enfeksiyonuna neden olurlar.

Citrobacter freundi : Enterobacteriaceae familyasında yer alır. Çocuklarda mide rahatsızlığına neden olur.

Yersinia spp : Yersinia’lar gram negatif, bipolar boyanan kokobasillerdir. Y.enterocolitica ve Y.kristensenii insanlarda ve balıklarda infeksiyon etkenidir. Balıklarda yüksek mortaliteye seyreden infeksiyona insanlarda ise gastro-intestinal infeksiyonlara neden olurlar.

Pseudomonas spp : P.putrefaciens, P.putida ve P.aeroginosa. Pseudomonas’lar gram negatif bakterilerdir. İnsanlarda septisemi ve yara enfeksiyonlarına neden olurlar.

Plesiomonas shigelloides : İnsanlarda gastro intestinal enfeksiyonlara neden olurlar. Balıkların özel enfeksiyonlarından izole edilmiştir.

Aeromonas spp : Aeromonas’lar kurbağa, balık ve yılanlarda çeşitli infeksiyonların etkenleridir. İnsanlardan A.hydrophila, A.soberia, A.caviae ve A.punctata izole edilmemiştir. İnsanlarda septisemi, ishal ve yara enfeksiyonlarına neden olurlar.

Leptospira spp : İnsanlar kontamine olmuş balıkları yemekle veya balık ürünleri ile ilgili işyerlerinde çalışırken enfeksiyonlara yakalanırlar.

Listeria spp : Listeria’lar gram pozitif küçük çomakçıklar tarzında hareketli mikroorganizmalardır. İnsanlarda infeksiyon çiğ veya az pişmiş balık, midye ve istridye gibi ürünlerin yenmesiyle meydana gelir. Listeria’lar insanlarda meningo-ensefalitis, abortus, septisemi, Etkenin somatik O antijeni ve flagellar H antijeni göz önüne alınarak 13 farklı serotipi bulunmakta ve insanlardaki gıda zehirlenmelerine %95 oranında 1/2a, 1/2b, ve 4b serotiplerinin neden olduğu bildirilmektedir. L. monocytogenes’in neden olduğu gıda kaynaklı Listeriosis vakalarının %30’unun ölümle sonuçlanması gıda kaynaklı hastalık etkenleri arasında bakterinin önemini arttırmaktadır. Listeriosis merkezi sinir sistemini etkilemekte, menenjit, deri ve mukozalarda lezyonlar, konjoctivitislere ve septisemilere neden olmaktadır. Hamile kadınlar, özellikle ilk üç ayında etkilenmekte, çocuklar, yaşlılar ve immün sistemi zayıf olan (AIDS, kanser hastaları..) insanlarda daha etkili olmaktadır. Hamile kadınlarda ateş ve baş ağrısı ile seyretmekte, düşüklere neden olmaktadır. İnsanlarda gıdalardaki 100 kob/g bakterinin hastalık oluşturduğu bildirilmiştir.

Bacillus cereus: B. cereus hareketsiz gram pozitif bakterilerdir. Bakteri ile kontamine olmuş deniz ürünlerini tüketen insanlarda gastro intestinal enfeksiyonlara olumaktadır.

[Yakup ERDEM]

Erysipelotrix insidosa: Gram pozitif, hareketsiz, sporsuz ve kapsülsüz mikroorganizmalardır. İnsanlarda enfeksiyon balıkçılıkla uğraşan kişilerde genellikle etkenin girdiği yerde lokalize infeksiyonlar tarzında bazen de genel enfeksiyonlar şeklinde meydana gelir.

Staphylococcus spp : Staphylococ’lar balıklarda bakteriyemiye neden olur. Sulardan koagulaz pozitif Staphylococcus’lar izole edilmiştir. İnsanlarda gıda toksikasyonlarına neden olur.

Streptococcus spp : Balıklarda ve diğer deniz canlılarda enfeksiyona neden olurlar. Lancefield’in serolojik grubuna göre grup B ve D balıklardan izole edilmiştir. İnsanlarda menenjit ve septisemiye neden olurlar.

Nocardia spp : N.asteroides ve N.kampachi balıklarda deri lezyonu insanlarda granolomlara neden olurlar.

Lactobacillus spp : Balıklarda kronik seyirli genel enfeksiyonlara neden olurlar. Lactobacillus’ların insanlarda enfeksiyon meydana getirmekte rolleri henüz tamamen açıklığa kavuşmamıştır.

Edwardsiella spp : Gram negatif bakterilerdir. E.tarda, E.ictaluri balıklarda enfeksiyon etkenidir. İnsanlarda kronik infeksiyonlara neden olurlar.

Vibrio spp : Vibriolar insan ve balıklarda enfeksiyonlara neden olurlar. V. cholerae biyotip Eltor (klasik kolera), Vibrio cholera non-01 kolera, V.anguillarum (septisemi), V.vulnificus (yara enfeksiyonu), V.parahaemolyticus (gıda toksikasyonu), V. mimicus, V. hollisae ve V. furnisii de insanlarda enfeksiyon etkenleridir. İnsanlarda çiğ veya az pişmiş deniz ürünlerini tüketmekle ortaya çıkan vibrio enfeksiyonları gittikçe artmakta özellikle çift kabuklu yumuşakça tüketiminin yoğun olduğu ülkelerde bazen salgın tarzında ortaya çıkabilmektedir.

Mycobacterium spp : Özellikle M.marinum, M.fortunim ve M.platypolcitis insanlarda ve balıklarda infeksiyona neden olurlar. M. marinum insanlarda ellerde ve parmaklarda suppurative lezyonlara neden olur.

1.2. Paraziter Etkenler

Nemotodlar

İnsan ve hayvanların kan ve lenf sistemlerinde yaşayan Nematod’lar küçük oldukları halde konakçı barsaklarında bulunanlar genellikle daha büyüktürler. Bu sınıf parazitler konakçı insan veya hayvanların göz, ağız, dil, mide, barsaklar, akciğer, karaciğer ve vücudun bütün boşluklarında görülmektedirler (6, 7, 9 19, 20).

Dioctophymea renale: Parazitin arakonakçısı Annelidalar olmasına karşın tatlı su balıkları bu parazitin paratenik arakonakçısı olup bu balıkları tüketen insanlarda enfeksiyon yaparlar.

Anisakidea Familyası: Anisakis, Phoconema, Contracaecum türlerinin larvalarını taşıyan balıkları tüketen insanlarda mide ve barsak duvarına yerleşen parazitler şiddetli abdominal ağrılara ve eozinofilik granulom oluşumuna neden olurlar. Sonuç olarak şiddetli sancı, ateş ve ölümler meydana gelir.

Eustoma türleri: Abdominal sindroma, mide ağrısı, bulantı, kusma ve mide ülserlerine neden olmakta ve şiddetli eozinofilik granuloma oluşturmaktadırlar.

Askaritlerin üçüncü dönem larvaları çiğ yada az oranda deniz balıklarının tüketilmesiyle enfeksiyon oluşmaktadır.

Angiostrongylus cantonensis: Balık, yengeç ve karideslerin tüketilmesiyle insanlara bulaşan parazitinb larvaları beyne göç ederek ölümle sonuçlanabilen eosinofilik meningitis , meningoensefalitise neden olmaktadır.

Capillaria philippinensis: Tatlı su balıklarının paraziti olup bu balıkları tüketen insanlar enfeksiyon yaparlar.

Gnathostoma sipinogerum: Son arakonakçılar olan balıkların tüketilmesi sonucu enfekte olan insanlarda parazit mide de geniş nekrozlara neden olmakta, akciğerlere göç edebilmekte ve vücudun uç kısımlarında özellikle ayak ve memelerde lezyonlara neden olmaktadır.

Clinostomum marginatum: balıkçıların ağız kısmında rastlanmakta ve insanların solunum yollarında yaşamaktadır.

Cestodlar

Cestod’lar gelişmelerinde birkaç tür hariç, hepside bir veya daha fazla ara konakçıya ihtiyaç göstermektedirler. Bunlardan Pseudophyllidae’larda örneğin yumurtadan çıkan Coracidium’lar sularda bulunmakta diğer gelişim safhaları olan Procercoid ve Plecocercoid şekillerini ise sırası ile Cyclops ve balıklarda geçirmektedirler 6, 9, 14, 19).

Lingula intestinalis: İkinci larval dönemi olan plerocercoidleri taşıyan balıkları tüketen insanlarda enfeksiyon oluştururlar.

Diphylobothrium latum: Balıkların barsak şeridi olan parazit ikinci arakonakçısı olan turna balığı, alabalık, sudak, yılan balığı gibi çok sayıda tatlı su balığının yenmesiyle insanlara bulaşmaktadır. Parazit bazen barsak tıkanmasına, bazende metobolik atıklarıyla toksemiye sebep olabilir. Hastalarda abdominal ağrı, bulantı, diyare, konstipasyon, iştahsızlık ve zayıflamanın yanı sıra fazla patojen olduğu ve jejunumda yerleştiği ağır vakalarda B12 depoladığı için pernisiyöz anemi şekillenmektedir.

Diphylobothrium dentricum: Avrupa salmonlarında rastalanan parazit Norveç ve Rusya’daki insanlarda tespit edilmiştir. D. Dalliae’ye Alaska’da, D. Pacificum’a Peru’da insanlarda rastlanmıştır.

Tremetodlar

Genellikle balıklarda olgun halde bulunan Trematod’lar insanlar için küçük bir tehlike oluşturmaktadır. Fakat ikinci ara konakçıları balık olan Trematod’lar insan sağlığını tehdit etmektedir (6, 9, 19, 20).

Opistorchis viverrini: Bu parazitle enfekte Puntius spp., Labiobarbus spp., Esomus spp., Ostershilus spp. : Hampola spp. türü balıklardaki metasekerler çiğ yada az pişmiş olarak bu balıkları tüketen insanlara geçer. İnsanlarda safra kanallarında yangısal reaksiyonlara, ilerleyici hiperplaziye ve bağ doku artışına , ciddi karaciğer bozukluklarına ve siroza neden olmaktadırlar.

Opistorchis tenuicollis: İnsan ve et oburların safra kanallarında ve ince barsaklarında rastlanmaktadır. İnsanlar bu paraziti Tinca tinca, idus melanotis, Leuciscus rutilus, barbus barbus ve Abramis brama türü balıkları tüketerek almaktadırlar. Enfeksiyonun hafif olduğu durmlarda diyare, dyspeptic pneumatosis, karaciğerde ağrı, hafif ateş, şliddetli olduğu durumlarda ise siroz, kaşeksi, ascites, bacaklarda ve vücudun diğer bölgelerinde ödemlerle birlikte ölüm meydana gelmektedir. Bazı olgularada karaciğer ve pankreasta karsinomlar oluşmaktadır.

Opistorchis sinensis: İnsan ve et oburlarda safra ve pankreas kanallarında ve duedonumda rastlanmaktadır. Çok sayıda tatlı su balığının bu parazitin arakonakçısı olduğu bilinmektedir.

Heterophyes heteropyes: Mugil ve barbus soyuna bağlı balıkların çiğ yada az pişmiş olarak tüketilmesi sonucu enfeksiyon oluşmaktadır. İnsan ve etçillerin ince barsaklarına yerleşen larvalar hafif vakalarda irritasyona, ağır vakalarda ise nekroza yol açmakta ağrılı ve kanlı diyare gözlenebilmektedir.

Metagonimus yokogawai : Uzakdoğu, Balkanlar, İspanya, Türkiye, İsrail, Rusya ve Batlık ülkelerinde insan, domuz, köpek ve balık yiyen kuşların ince barsaklarında yaşar. Alabalık ve kefallerden bulaşan parazit bulunduğu barsak bölgesinde nekroz meydana getirmektedir. Ender olarak yumurtalar lenf damarları ile beyine, omiriliğe yada miyokarda yerleşerek granulasyon dokusu oluşmasına neden olmaktadır.

Nanophyetus salmincola: İnsan, domuz, köpek ve balık yiyen memelilerde rastlanan bu parzitin son arakonakçısı salmon türü balıklardır.

Shistosoma haematobium: Bu parazitlerin arakonakçıları su sümüklülerinin balıklarla insanlar tarafından alınması sonucu enfeksiyonlar oluşmaktadır. S.mansoni, S. japonicum, S. matthei2de insanlarda tespit edilen diğer Shistosoma türleridir.

Paragonimus ringeri: Yengeç ve karideslerden insanlara bulaşmaktadır.

P. westermani, P. ohirai: kerevit ve tatlı su yengeci ile insanlara bulaşmaktadır. Akciğerlerde abse fibrinöz pneumoniye neden olmaktadır.

Echinostoma lindoense, E. hortense, E. perfoliatus, E. ilocanum, E. malayunum türü parazitlerde balık tüketen insanlarda tesbit edilen

Protoozonlar

Eimeria türleri: Ringa, sazan ve sardalya balıklarını az pişmiş yada çiğ tüketen insanlarda sıkça rastlanmaktadır.

[Yakup ERDEM]

1.3. Viral Etkenler

Virüsler

Kanalizasyon atıkları ile kontamine olmuş sularda yaşayan balık, kabuklu, çift kabuklu yumuşakça ve karideslerin enterik kökenli bakteri ve virüsleri taşıdıkları bilinmektedir. Özellikle çift kabuklu yumuşakça türlerinden istiridye, akivades ve midye tüketiminin çiğ yada yarı pişmiş olarak tüketilmesi insan sağlığı açısından önem taşımaktadır. Su ürünlerinin tüketilmesi ile insanlara bulaşan virüsler ve yaptıkları hastalıklar şunlardır (3, 6, 13, 20).

Poliovirüsler: Meningitis, paralysis, ateş

Echovirüsler: Meningitis, diyare, vüctta kızıllık ve benzeri lekeler, ateş, solunum sistemi hastalıkları

Coxsackievirüs A : Meningitis, ateş, solunum sistemi hastalıkları

Coxsackievirüs B : Myocarditis, kongenital kalp anomalileri, ateş, kızıllık, meningitis, solunum yolu hastalıkları, pleurodynia

Hepatittis tip A (Enterovirüs 72) : İnfeksiyöz hepatitis

Epidemic non-A, non-B : Hepatitis

Enterovirüs tip 68, 69, 70, 71 : Meningitis, encephalitis, akut hemorajik konjuktivitis, ateş, solunum yolu hastalıkları

Norwalk virüs: Diyare, kusma ve ateş

Calicivirüs : Gastroenteritis

Astrovirüs : Gastroenteritis

Snow mountain agent : Gastroenteritis

Adenovirüs: Solunum yolu hastalıkları, göz infeksiyonları, gastroenteritis

Rotavirüsler: Çocuklarda gastroenteritis, yetişkinlerde şiddetli diyare

2. Biyolojik Toksinler

Diarhaetic Shellfish Poison (DSP)

Daireye neden olan kabuklu deniz ürünlerine ait zehirler. Bu grup toksin poliether karışımı olup; planktonik alglerin ürünüdür. Şimdiye kadar 7 grup toksin izole edilmiştir.

Bu toksinler:

- Asidik (adaic asit ve methyl türevidir. Dinuphysis toksin-1) (DTX-1)

- Neutral (Pectenotoxin, Yessotoxin) karışımlardır.

Japonya’dan araştırmacı Yasumato ve arkadaşları 1989 yılında yaptıkları çalışmada gastra-intestinal infeksiyonların nedenlerinden biri olarak kabuklu deniz ürünlerinin yenmesinin olduğunu bildirmişlerdir. Yalnız başına asidik toksin ishalin etkenidir.

İnsanlara enfeksiyon kontamine kabuklu deniz ürünlerini yemekle bulaşır. Japonya’da ve Avrupa’da DSP’nin neden olduğu birçok gastro-intestinal infeksiyon bildirilmiştir. Hastalığın ilk belirtisi deniz kabuklusu yendikten en az yarım saat, en çok bir saat içerisinde, seyrek olarak da 12 saat içinde meydana gelir. Hastalığın semptomları karın ağrısı, mide bulantısı, ishal ve kusmadır. Şimdiye kadar ölümle sonuçlanan vak’a bildirilmemiştir.

Paralytic Shellfish Poison (PSP)

Felce neden olan kabuklu deniz ürünlerine ait bir toksindir. Bu grup toksin tetrahydropurine türevidir. Bu toksinler alglerin metabolizma ürünüdür. Alexandrium (Synonyms, Gongaulax, Protoganyaulax), Gymnodium ve Pyrodinium bu grup toxin üreten alglerdir. Şimdiye kadar 18 komponenti identifiye edilmiştir.

PSP insanlarda ağızda başlayan kol, el parmakları, ayak ve ayak parmaklarına kadar inen bir etki meydana getirir. PSP ile kontamine deniz kabuklularının yenmesinden 30 dakika sonra ilk semptomlar ortaya çıkar. Ağızda yanma sızı hissi ile başlar. Felç ile önce yüz bölgesinde başlar ve ayak parmak uçlarına doğru ilerler. Diğer semptomlar ise güçsüzlük, baş dönmesi, baş ağrısı, susama hissi ve körlüktür. Çok miktarda toksin alınmasıyla solunum sistemi kaslarında felç meydana gelir ve büyük çoğunlukla sonuç ölümdür.

Amnesic Shellfish Poison (ASP)

Bu toksin suda çözülebilir domoic asittir ve kırmızı makro alglerden izole edilmiştir. Domoic asit toksikasyonu ile ilgili ilk semptomlar çok miktarda deniz kabuklusu yenilmesinden 12 saat sonra meydana gelir. Hafif bulantı ve kusma ile başlar. Kaslarda zayıflık, bazı vak’alarda hafıza kaybı sağlığın hızla bozulması ve ölüm meydana gelir.

Ciguatoxin

Ciguatoksin palyotoksin ile bir karışım halindedir ve deniz mikroorganizmalarının ürünüdür. Ciguatoksin gastrointestinal sistemi etkiler ve neurotoksiktir. 500 tür balığın bu toksini taşıdığı WHO raporlarında bildirilmiştir. Deniz kabuklusu alındıktan 4 saat sonra mide bulantısı, ağızda, dilde, el parmak uçları ve ayak parmak uçlarında uyuşma görülür. Çok sancılı ishal 24 saat devam eder. Tansiyon düşer ve ölüm meydana gelir.

Histamin

Alglere ait bir toksin olmayıp, bakterilerin dekarboksilasyon ürünü histidinden histaminin oluşmasıdır. Tuna balığı, uskumru, hamsi, sardalya ve diğer bazı balık türlerinde bakterilerin mikrobial aktiviteleri sonucu histidin oluşur. Bu tür balıkların yenmesiyle histamine bağlı alerjik reaksiyon meydana gelir (2, 4, 6, 12, 20).

3. Ağır metaller

Cd, Hg, Zn, Cr, Ni, Cu gibi elementleri içeren ağır metaller çevresel kirleticilerin önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Bu metallerin sucul ortama girişi genellikle madencilik faaliyetleri, endüstriyel aktiviteler, evsel atıklar ve atmosferik serpinti yoluyla olmaktadır. Besin zinciri yoluyla girdikleri canlı bünyesinde doğal fizyolojik mekanizmalarla birikime uğrar ve belli bir konsantrasyonu aşması halinde toksik etki oluştururlar. Bunun sonucu olarak da sucul ekosistemdeki canlılar ölebilir ve hatta bu metaller ile kontamine olmuş ürünleri tüketen insanların yaşamları da tehlikeye girebilir (4, 17).

4. Antibiyotik ve antihelmintik kalıntılar

Akuakültürde yoğun antibiyotik kullanımı rezidü bırakmakta, bu ürünleri tüketen insanlarda patojenlere karşı direnç gelişmesine, kloramfenikol, furozolidon gibi antibiyotiklerin kanserojen etkilere ve alerjik reaksiyonlara neden olur.

5. Genetik modifiye organizmalar (GMO)

Gen teknolojisi kullanılarak doğal süreçler ile edinilmesi mümkün olmayan yeni özellikler kazandırılmış organizmalara Genetik Yapısı Değiştirilmiş Organizmalar (GDO) veya uluslar arası kullanımı ile “Living Modified Organism (LMO) = Değiştirilmiş Canlı Organizma veya Genetically Modified Organism (GMO)” denilmektedir. ‘Transgenik’ ifadesi de aynı anlamda kullanılmaktadır. Yeni hastalıkların ortaya çıkması, alerjik, kanserojen ve toksik etkiler oluşması, antibiyotiklere direnç gelişmesi, transfer edilen genlerin hayvan bünyesindeki bakterilerle birleşme ihtimali gibi riskler söz konusudur.

Balık ve balıkçılık ürünleri ile insanlara geçebilen hastalıkların önlenmesi amacıyla,

1. Çiğ ve az pişmiş su ürünü tüketiminin riskleri konusunda tüketici bilinçlendirilmeli,
2. Çevresel parametreler izlenmeli, kirliliğin yoğun olduğu ve kanalizasyon bölgelerinde avlanma ve üretim yasağı getirilmeli,
3. Balık ve balıkçılık ürünlerini işleyen, depolayan, paketleyen, bulunduran, pazarlayan tüm kişi ve kuruluşlar hijyen ve sanitasyon kurallarına uymalı,
4. İşleme ve paketleme tesisleri HACCP ve GMP kurallarına uygun çalışmalı,
5. Üretimin her aşamasında ve ürünün sağlandığı noktadan tüketiciye kadar olan her basamakta, gerekli önlemler alınmalı ve tüketicinin sağlıklı gıdaya ulaşması sağlanmalıdır.

[Yakup ERDEM]

Balık Zoonozları
Ayşegul Kubilay1, Fatma Arık1
1Süleyman Demirel Üniversitesi, Eğirdir Su Ürünleri Fakültesi, Eğirdir, Isparta
218 Mart Üniversitesi, Su Ürünleri Fakültesi, Çanakkale
Anahtar Kelimeler: Balık zoonozları, bakteriyel zoonoz, viral zoonoz, parazitik zoonoz
Özet
Zoonoz hayvanlardan insanlara geçen infeksiyon hastalıklarıdır. Zoonotik hastalıklar dünyada önemli bir halk sağlığı problemidir. Balıklardan geçen zoonotik infeksiyonlar balık üretici ve tüketicilerinde problemlere sebep olabilir. Balık çiftlikleri ve işleme üniteleri üretimin durdurulması ile tüketiciler ise zoonotik etkenlerle kontamine yiyecekleri tüketerek hastalıklardan zarar görebilmektedir. Zoonozlar, sebep olan etkene göre bakteriyel, viral ve parazitik zoonozlar olarak sınıflandırılabilir. Bu derlemede potansiyel bakteriyel, viral, ve parazitik balık zoonozları, yayınlardaki bilgiler ışığında, özetlenmiştir.

Bütün Makaleyi aşağıdaki linkten okuyabilirsiniz.

Balık Zoonozları (http://tmc.dergisi.org/pdf/pdf_TMC_162.pdf)